Kooperatif; ortaklarının özellikle ekonomik, mesleki ve geçime ilişkin ihtiyaçlarını karşılıklı yardım, dayanışma ve kefalet anlayışı içinde karşılamak ve korumak amacıyla, gerçek veya tüzel kişiler tarafından kurulan, değişir ortaklı ve değişir sermayeli ortaklık yapısıdır. Bu nedenle ortakların kooperatif bünyesinde ortaya koyduğu emek ve sermayenin amacına uygun şekilde kullanılması, yapılan iş ve işlemlerin kanuna, anasözleşmeye, genel kurul kararlarına ve iyiniyet kurallarına uygun biçimde yürütülmesi, kooperatifin varlığını sağlıklı biçimde sürdürebilmesi açısından büyük önem taşımaktadır.
Bu sürdürülebilirliğin sağlanması noktasında denetim fonksiyonu belirleyici bir rol üstlenmektedir. Zira kooperatiflerin kuruluş ve işleyiş süreçlerinin yasal düzenlemelere uygun yürütülüp yürütülmediği, denetim mekanizması sayesinde tespit edilmektedir. Böylece bir yandan ortakların hak ve menfaatleri korunmakta, diğer yandan da kooperatiflerin hukuka uygun biçimde faaliyetlerini sürdürmesi güvence altına alınmaktadır.
Kanun koyucu da bu önemi göz ardı etmemiş; kooperatiflerin yalnızca kuruluşuna izin vermekle yetinmeyip, faaliyetlerinin yürürlükteki mevzuata uygun olup olmadığını da kontrol altına almıştır. Nitekim 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu’nda teftiş ve denetim konusu özel olarak düzenlenmiş; ilgili Bakanlığın, kooperatiflerin, kooperatif birliklerinin, kooperatif merkez birliklerinin ve Türkiye Milli Kooperatifler Birliğinin hesap ve işlemleri ile varlıklarını müfettişlere, kooperatif kontrolörlerine veya denetim için görevlendirilecek personele denetlettirebileceği hüküm altına alınmıştır.
Aynı Kanun’un Ek Madde 1 hükmünde ise “ilgili Bakanlık” kavramının kapsamı açıklığa kavuşturulmuştur. Buna göre; bu Kanun kapsamındaki tarımsal amaçlı kooperatifler ve üst kuruluşları bakımından Tarım ve Orman Bakanlığı, yapı kooperatifleri ve üst kuruluşları bakımından Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, diğer kooperatifler ve üst kuruluşları bakımından ise Ticaret Bakanlığı yetkili Bakanlık olarak anlaşılması gerektiği hüküm altına alınmıştır.
Bu kapsamda, kooperatiflerde ve üst kuruluşlarında görev yapan kişiler; bu kuruluşlara ait mal, para ve para hükmündeki kâğıtları, gizli dahi olsa bunlarla ilgili defter ve belgeleri istenildiğinde müfettişlere, kooperatif kontrolörlerine, denetimle görevlendirilen personele göstermek, bunların sayım ve incelemelerine yardımcı olmak, talep edilen bilgileri gerçeğe uygun ve eksiksiz şekilde vermek ve doğru beyanda bulunmakla yükümlüdür. Ayrıca, ilgili Bakanlık tarafından istenen her türlü bilgi, belge ve kaydın da tanınan süre içinde eksiksiz olarak ibraz edilmesi zorunludur.
Bu hükümlere aykırı davranan kooperatif ve üst kuruluşlarının yönetim kurulu üyeleri ile memurları hakkında da yaptırım öngörülmüştür. Bu çerçevede, 1163 sayılı Kanun’un “Cezai Sorumluluk” başlıklı Ek Madde 2/1 uyarınca, söz konusu yükümlülüklere aykırı hareket eden kooperatif ve üst kuruluşlarının yönetim kurulu üyeleri ve memurları üç aydan iki yıla kadar hapis ve elli günden beşyüz güne kadar adlî para cezası ile cezalandırılacaklardır.
Sonuç olarak, kooperatifler ve üst kuruluşları, tabi oldukları ilgili Bakanlığın denetim elemanlarına kuruluşa ilişkin her türlü defter, belge ve bilgiyi tam, doğru ve süresi içinde sunmakla yükümlüdür. Bu yükümlülüğün yerine getirilmemesi cezai sonuçlar doğurabileceğinden, ilgili kişilerin yasal düzenlemelere uygun hareket etmeleri önem arz etmektedir.
