Kooperatifler, bireylerin tek başlarına karşılamakta zorlandıkları ekonomik ve mesleki ihtiyaçlarını dayanışma ve iş birliği içerisinde karşılamalarını sağlayan önemli örgütlenme modellerinden biridir. Bu nedenle birçok kişi kooperatiflere ortak olmakta, hatta zaman zaman yönetim ve denetim organlarında görev almak istemektedir. Ancak özellikle devlet memurlarının kooperatiflerde ortak veya yönetici olup olamayacakları hususu uygulamada sıkça tereddüt edilen konular arasında yer almaktadır.
Bilindiği üzere kooperatifler, açık kapı ilkesine dayanan kuruluşlardır. Bu ilkenin doğal sonucu olarak ortaklığa giriş ve çıkışta serbestlik esastır. 1163 sayılı Kooperatifler Kanununa göre gerçek kişilerin kooperatif ortağı olabilmeleri için öncelikle medeni hakları kullanma ehliyetine sahip olmaları gerekmektedir. Bunun yanında anılan Kanunda, ortaklık sıfatını kazandıran ve kaybettiren hal ve şartların anasözleşmede gösterilmesi zorunlu tutulmuştur. Buna göre, kooperatif ortaklığı bakımından kanunda öngörülen temel şart medeni hakları kullanma ehliyeti olmakla birlikte, kooperatiflerin faaliyet konularına göre anasözleşmelerinde ilave ortaklık şartları da öngörülebilmektedir.
Nitekim uygulamada bazı kooperatif türlerinde faaliyet konusuna uygun özel ortaklık şartları aranmaktadır. Örneğin kara yolu yolcu taşıma kooperatiflerine ortak olabilmek için Türkiye Cumhuriyeti vatandaşı olmak, medeni hakları kullanma ehliyetine sahip bulunmak, yolcu taşımacılığı işiyle iştigal etmek, taşıma komisyonculuğu yapmamak, kooperatif amacına uygun bir motorlu araca sahip olmak veya belirli süreyle kiralamak ve aynı amaçlı başka bir yolcu taşıma kooperatifine ortak olmamak gibi şartlar öngörülebilmektedir. Dolayısıyla her kooperatif bakımından ortaklık şartlarının ayrıca değerlendirilmesi gerekmektedir.
Devlet memurlarının durumuna bakıldığında ise konu 657 sayılı Devlet Memurları Kanununun 28 inci maddesinde düzenlenmiştir. Anılan maddede memurların tacir veya esnaf sayılmalarını gerektirecek faaliyetlerde bulunamayacakları, ticaret ve sanayi müesseselerinde görev alamayacakları hüküm altına alınmıştır. Bununla birlikte aynı maddede önemli bir istisnaya da yer verilmiştir.
Kanun koyucu, memurların üyesi oldukları yapı, kalkınma ve tüketim kooperatiflerinin yönetim, denetim ve disiplin kurullarında görev alabileceklerini açıkça düzenlemiştir. Bu nedenle söz konusu kooperatif türlerinde memurların yönetici veya denetçi olarak görev yapmalarında hukuki bir engel bulunmamaktadır.
Öte yandan, 657 sayılı Kanunda devlet memurlarının kooperatiflere ortak olmalarını yasaklayan açık bir hüküm de yer almamaktadır. Ancak ortaklık için esnaf veya tacir olmayı gerektiren şartların arandığı kooperatiflerde durum farklıdır. Çünkü devlet memurları esnaf veya tacir sayılmalarını gerektirecek faaliyetlerde bulunamayacaklarından, kooperatife ortaklık için bu şartları zorunlu kılan kooperatiflere ortak olmaları da mümkün olmayacaktır.
Örneğin kara yolu yolcu taşıma kooperatiflerinde ortaklık için yolcu taşımacılığı faaliyeti yürütülmesi ve buna ilişkin meslek kuruluşu kaydının bulunması gerektiğinden, devlet memurlarının bu tür kooperatiflere ortak olmaları fiilen mümkün değildir. Buradaki engel doğrudan kooperatif ortaklığından değil, memurluk statüsünün gerektirdiği kısıtlamalardan kaynaklanmaktadır.
Buna karşılık yapı kooperatifleri, tüketim kooperatifleri ve kalkınma kooperatiflerinde ortaklık için esnaf veya tacir olmayı gerektiren şartlar aranmadığından, devlet memurlarının bu kooperatiflere ortak olmalarında herhangi bir sakınca bulunmadığı, bu kooperatif türleri dışında kalan taşıma, işletme, üretim ve benzeri kooperatiflerde ise yönetim ve denetim kurulu üyeliği yapmaları mümkün olmadığı anlaşılmaktadır.
Sonuç olarak, devlet memurlarının kooperatiflere ortak olmaları genel kural olarak mümkündür. Ancak ortaklık şartlarının memurluk statüsüyle bağdaşması gerekmektedir. Yönetim ve denetim organlarında görev alma bakımından ise kanun daha sınırlı bir yaklaşım benimsemiş; memurlara yalnızca yapı, kalkınma ve tüketim kooperatiflerinde yönetim, denetim ve disiplin kurullarında görev yapabilme imkânı tanımıştır. Bu nedenle devlet memurlarının kooperatiflerle ilişkilerinde, hem Kooperatifler Kanunundaki hükümleri hem de 657 sayılı Devlet Memurları Kanunundaki sınırlamaları birlikte değerlendirmeleri önem arz etmektedir.
