Bilindiği üzere, kooperatiflerin kuruluşu, işleyişi ve denetimi 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu hükümlerine tabidir. Bu kapsamda, anılan Kanunun 90. maddesinde kooperatiflerin teftiş ve denetimine ilişkin hükümler düzenlenmiştir.
Söz konusu maddeye göre ilgili bakanlıklar; kooperatiflerin, kooperatif birliklerinin, kooperatif merkez birliklerinin ve Türkiye Milli Kooperatifler Birliğinin işlem ve hesapları ile varlıklarını müfettişlere, kooperatif kontrolörlerine veya denetimle görevlendirilecek personele denetlettirebilir. Dolayısıyla bakanlıkların kooperatifler üzerindeki denetim yetkisi doğrudan 1163 sayılı Kanuna dayanmaktadır.
Kanunda geçen “ilgili bakanlık” ifadesinden;
tarımsal amaçlı kooperatifler ve üst kuruluşları bakımından Tarım ve Orman Bakanlığı,
yapı kooperatifleri ve üst kuruluşları bakımından Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı,
diğer kooperatifler ve üst kuruluşları bakımından ise Ticaret Bakanlığı
anlaşılmalıdır.
Kooperatifler hakkında denetim süreci, ilgili bakanlıklar tarafından resen başlatılabileceği gibi, yapılan şikâyetler üzerine veya Cumhuriyet savcılıklarının talepleri doğrultusunda da yürütülebilmektedir.
Kooperatifler nezdindeki denetimler, bakanlıkların denetim birimleri (müfettişler ve kooperatif kontrolörleri) veya il müdürlükleri aracılığıyla gerçekleştirilmektedir.
Yapılan denetim sonucunda fiilin suç teşkil ettiği kanaatine varılması halinde soruşturma raporu düzenlenerek ilgili mercilere suç duyurusunda bulunulur. Suç unsuru içermeyen ancak mevzuata aykırılık teşkil eden hususlar bakımından ise inceleme raporu düzenlenir.
İl müdürlükleri tarafından yapılan denetimler sonucunda ise ön inceleme raporu hazırlanır.
Kooperatifler, yapılan denetimler sonucunda ilgili bakanlıkça verilecek talimatlara uymakla yükümlüdür.
Kooperatiflerde ve üst kuruluşlarında görevli olan kişiler; bu kuruluşlara ait mal, para ve para hükmündeki kâğıtları, gizli dahi olsa bunlarla ilgili defter ve belgeleri istenildiğinde müfettişlere, kooperatif kontrolörlerine, denetimle görevlendirilen personele ve kredi kuruluşlarının denetim görevlilerine göstermek, sayım ve inceleme işlemlerine yardımcı olmak, istenilen bilgileri gerçeğe uygun ve eksiksiz şekilde vermek ve doğru beyanda bulunmak zorundadır.
Diğer taraftan, 1163 sayılı Kooperatifler Kanununun Ek Madde 2’nci maddesinde denetim sürecine ilişkin yükümlülüklere aykırı davranılması halinde uygulanacak yaptırımlar da ayrıca düzenlenmiştir.
Kanunun Ek Madde 2’nin birinci fıkrası uyarınca, kooperatif ve üst kuruluşlarına ait mal, para ve para hükmündeki kâğıtları ve bunlara ilişkin defter ve belgeleri, gizli dahi olsa, istenildiğinde müfettişlere, kooperatif kontrolörlerine, denetimle görevlendirilen personele ve kredi kuruluşlarının denetim görevlilerine göstermeyen, sayım ve incelemeye yardımcı olmayan, istenilen bilgileri gerçeğe uygun ve eksiksiz olarak vermeyen veya doğru beyanda bulunmayan kooperatif ve üst kuruluşlarının yönetim kurulu üyeleri ile memurları hakkında üç aydan iki yıla kadar hapis ve elli günden beş yüz güne kadar adlî para cezası öngörülmüştür.
Aynı maddenin ikinci fıkrasında ise, denetim sonuçlarına göre ilgili bakanlıkça verilecek talimatlara uymayan kooperatif ve üst kuruluşlarının yönetim kurulu üyelerinin dokuz aya kadar hapis ve otuz günden üç yüz güne kadar adlî para cezası ile cezalandırılacağı düzenlenmiştir.
Bu itibarla, kooperatif yönetim kurulu üyeleri ve görevlilerinin, denetim sırasında talep edilen bilgi ve belgeleri gerçeğe uygun ve eksiksiz şekilde ibraz etmeleri, denetim elemanlarına gerekli yardım ve kolaylığı sağlamaları ile denetim sonucunda ilgili Bakanlık tarafından verilecek talimatları gecikmeksizin yerine getirmeleri büyük önem taşımaktadır. Zira, bu yükümlülüklere aykırı hareket edilmesi halinde kooperatif yöneticileri bakımından hapis ve adli para cezalarını da içeren cezai yaptırımlar gündeme gelebilecektir.
