Kooperatiflerin vergi muafiyet ve istisnalarına ilişkin temel düzenlemeler; 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu’nun 93. maddesinde, 1581 sayılı Tarım Kredi Kooperatifleri ve Birlikleri Kanunu’nun 19. maddesinde ve 4572 sayılı Tarım Satış Kooperatif ve Birlikleri Hakkında Kanun’un 6. maddesinde yer almaktadır. Bu yazımızda, 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu’nun 93. maddesinde düzenlenen muafiyetler üzerinde duracağız.
1163 sayılı Kanunun 93. maddesine göre kooperatifler, kooperatif birlikleri, kooperatif merkez birlikleri ve Türkiye Milli Kooperatifler Birliği çeşitli vergi ve harç muafiyetlerinden yararlanmaktadır.
Bunlardan ilki Banka ve Sigorta Muameleleri Vergisi’ne ilişkindir. Kooperatiflerin birbirlerinden ve ortaklarından aldıkları faiz ve komisyonlar ile ortaklarına kefalet etmeleri nedeniyle aldıkları paralar BSMV’den muaftır.
Bir diğer düzenleme kooperatiflerin defterleri ve ana sözleşmeleriyle ilgilidir. Kooperatiflerin her türlü defter ve ana sözleşmenin tasdiki ile açılış tasdiklerinde sayfaların mühürlenmesine ilişkin işlemler her türlü harç ve Damga Vergisi’nden muaftır.
Kooperatiflerin sahip oldukları taşınmazlar bakımından da çeşitli muafiyetler söz konusudur. 1163 sayılı Kanun’da Kooperatiflerin, kiraya verilmediği veya gelir getirmeyen bir amaçla tahsis edilmediği sürece, sahip oldukları gayrimenkul mallar üzerinden alınacak her türlü vergiden muaf oldukları belirtilmektedir. Bununla birlikte, 1319 sayılı Emlak Vergisi Kanunu hükümlerinin dikkate alınması gerekir. Kanunun 4. maddesinin birinci fıkrasının (p) bendine göre; tarım kredi kooperatifleri, tarım satış kooperatifleri, 1163 sayılı Kanuna uygun olarak kurulan kooperatifler ile bunların oluşturdukları birlikler, merkez birlikleri, Türkiye Milli Kooperatifler Birliği ve Türk Kooperatifçilik Kurumunun kendi hizmet binaları muafiyet kapsamındadır. Dolayısıyla hizmet binaları dışında kalan fabrika, depo, lojman ve tesis gibi taşınmazlar bakımından Emlak Vergisi Kanunu kapsamında genel bir muafiyetten söz etmek mümkün değildir.
Kanunda taşınmaz devirlerine ilişkin de önemli bir kolaylık bulunmaktadır. Ortakların kooperatiflerine, kooperatiflerin de üst kuruluşlarına temlik edecekleri taşınmaz mallar, Kanunda öngörülen şartlar kapsamında veraset ve intikal vergisi ile tapu harcından muaftır. Bu hüküm yalnızca ivazsız iktisap hallerini kapsamaktadır.
Kooperatif ortaklarını doğrudan ilgilendiren bir başka muafiyet ise ortaklıktan çıkış işlemlerine ilişkindir. 1163 sayılı Kanun’un 13. maddesine göre, ana sözleşmeye uygun şekilde çıkma talebinde bulunan ortağın talebinin yönetim kurulu tarafından kabul edilmemesi halinde ortak, çıkma iradesini noter aracılığıyla kooperatife bildirebilir. Bu işlem damga vergisi, noter harcı ve diğer resimlerden muaftır. Buradaki muafiyet kooperatife değil, doğrudan ortağa tanınmıştır. Ortak yalnızca noterlik ücretini ödemektedir.
Gayrimenkuller üzerindeki irtifak hakları ve gayrimenkul mükellefiyetlerinin kooperatiflere, kooperatif birliklerine, kooperatif merkez birliklerine veya Türkiye Milli Kooperatifler Birliğine sermaye olarak konulması halinde de Emlak Vergisi Kanunu’nun 9. maddesinde belirtilen indirimli nispetten muaftırlar.
Kooperatifler açısından en fazla önem taşıyan konulardan biri kuşkusuz Kurumlar Vergisi muafiyetidir. Bu husus 5520 sayılı Kurumlar Vergisi Kanunu’nun 4. maddesinin birinci fıkrasının (k) bendinde ayrıca düzenlenmiştir. Kooperatifler, burada belirlenen şartları taşımaları halinde Kurumlar Vergisi’nden muaf olabilmektedir. Önceki 5422 sayılı Kurumlar Vergisi Kanunu döneminde muafiyet şartları arasında bulunan üst kuruluşa girme şartına, yürürlükteki 5520 sayılı Kanunda yer verilmemiştir. Bu nedenle üst kuruluşa üyelik artık Kurumlar Vergisi muafiyetinin şartlarından biri değildir.
Diğer taraftan, 2021 yılında yapılan düzenlemeyle kadın ve engelli kooperatiflerine de önemli kolaylıklar sağlanmıştır. 7339 sayılı Kanun’la 1163 sayılı Kanun’un 93. maddesinde yapılan değişiklik sonucunda, ortaklarının çoğunluğu kadınlardan oluşan ve kadın emeğinin değerlendirilmesi amacıyla kurulan kooperatifler ile ortaklarının çoğunluğu engellilerden oluşan kooperatiflerin tescil ve ilana tabi işlemlerinden ücret alınmaması öngörülmüştür. Bu işlemler Türkiye Ticaret Sicili Gazetesi’nde ücretsiz yayımlanmakta; ayrıca söz konusu kooperatiflerden odaya kayıt ücreti, yıllık aidat ve munzam aidat alınmamaktadır.
Burada özellikle üzerinde durulması gereken hususlardan biri, 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu’nun 93. maddesinde düzenlenen muafiyetlerden yararlanılmasında üst kuruluşa üyelik şartıdır.
Kanun’un 93. maddesinin dördüncü fıkrasına göre; kooperatifler, kooperatif birlikleri ve kooperatif merkez birlikleri, faaliyete geçen üst kuruluşlara girmedikleri takdirde, aynı maddenin birinci fıkrasının (b) bendi ile ikinci fıkrasında düzenlenenler dışındaki muafiyetlerden yararlanamazlar.
Buna göre, Kanun’un 93. maddesinin birinci fıkrasının (b) bendinde düzenlenen; kooperatiflerin her türlü defter ve ana sözleşmelerinin tasdiki ile açılış tasdiklerinde sayfalarının mühürlenmesine ilişkin her türlü harç ve Damga Vergisi muafiyetinden yararlanılabilmesi için üst kuruluşa üyelik şartı aranmamaktadır. Aynı şekilde, 93. maddenin ikinci fıkrasında düzenlenen, gayrimenkullere ilişkin irtifak hakları ve gayrimenkul mükellefiyetinin kooperatiflere ve maddede belirtilen üst kuruluşlara sermaye olarak konulmasına ilişkin muafiyetten yararlanılması bakımından da üst kuruluşa üyelik şartı bulunmamaktadır. Buna karşılık, 93. maddesinde düzenlenen diğer muafiyetlerden yararlanılabilmesi bakımından, faaliyete geçmiş bir üst kuruluş bulunması halinde bu üst kuruluşa girme şartı bulunmaktadır.
