Esnaf ve sanatkârlar meslek kuruluşları olan oda, birlik, federasyon ve Konfederasyonun çalışma usul ve esasları, 5362 sayılı Esnaf ve Sanatkârlar Meslek Kuruluşları Kanunu’nda düzenlenmiştir. Bu yazıda, söz konusu Kanun’a tabi meslek kuruluşlarının Bakanlık denetimi ele alınmaktadır.
Kanun’da Bakanlık, Ticaret Bakanlığı olarak tanımlanmaktadır. Kanun’un 58’inci maddesine göre, esnaf ve sanatkârlar meslek kuruluşları ile sicil işlemleri Bakanlığın gözetim ve denetimine tabidir. Ayrıca, 1 sayılı Cumhurbaşkanlığı Teşkilatı Hakkında Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi’nin “Ticaret Bakanlığı” başlıklı 16’ncı bölümünün 459/1-b maddesinde, Rehberlik ve Teftiş Başkanlığının, Bakanlık teşkilatının denetimi altındaki her türlü kuruluşun faaliyet ve işlemleri hakkında Bakanlığın görev ve yetkileri çerçevesinde inceleme, denetim ve soruşturma yapmaya yetkili olduğu belirtilmiştir. Kararname’nin 441/1-n maddesinde ise şirketler, kooperatifler ve ticaret sicili memurlukları ile esnaf ve sanatkâr sicil kayıtlarına ilişkin hizmetleri yürütmek ve bunları denetlemek, Bakanlığın görev ve yetkileri arasında sayılmıştır.
Ticaret Bakanlığı Rehberlik ve Teftiş Başkanlığı Yönetmeliği’nin 8’inci maddesinin birinci fıkrasında, Başkanlığın, Bakanın talimat veya onayı üzerine, uzmanlaşma ve iş bölümünün sağlanması amacıyla oluşturulan grup başkanlıkları aracılığıyla görev yapacağı ifade edilmiştir. Aynı maddede, Bakanlığa verilen görev ve yetkiler çerçevesinde esnaf ve sanatkârlar meslek kuruluşları ile kooperatifler ve üst kuruluşlarını incelemek, denetlemek ve soruşturmak, İç Ticaret Grup Başkanlığının görevleri arasında yer almaktadır. Bu düzenlemeler uyarınca Bakanlığa ait olan denetim yetkisi, Ticaret Müfettişleri tarafından yerine getirilmektedir.
Denetimler sırasında, meslek kuruluşlarının ilgili personeli ile organlarında görevli üyeleri, Bakanlık denetim elemanlarının talebi üzerine kuruluşa ait her türlü evrak, defter ve kayıtları göstermek veya vermek, para ve diğer varlıkların sayılmasına izin vermek, denetim ve incelemelere yardımcı olmak ve çalışmaların yürütülebileceği uygun bir yer tahsis etmek zorundadır. Bu yükümlülükleri yerine getirmeyen personel, denetim elemanlarınca doğrudan görevden uzaklaştırılabilir. Organ üyelerinin görevden uzaklaştırılması ise denetim elemanlarının teklifi üzerine Bakanlık veya Cumhuriyet Savcılığı tarafından yetkili asliye hukuk mahkemesinde açılan dava sonucunda, mahkemece bir ay içinde basit yargılama usulüyle karara bağlanır. Mahkeme, dava sonucunu Bakanlığa, ilgili odaya ve üst kuruluşa bildirir.
Odaların yalnızca üye kayıtları ve belgeleri, sigortalılık yönünden gerektiğinde Esnaf ve Sanatkârlar ve Diğer Bağımsız Çalışanlar SGK denetim elemanları tarafından da denetlenebilir.
Bakanlık denetimlerinde, meslek kuruluşlarının Kanun’la belirlenen kuruluş amaçlarını gerçekleştirmeye yönelik iş ve işlemleri; Kanun, ikincil mevzuat ve ana sözleşme çerçevesinde incelenir. Bunlara örnek verilecek olursa; seçim ve genel kurul işlemleri, yönetim kurulunun faaliyetleri ve toplantıları, denetim kurulunun kendisine verilen görevleri yerine getirip getirmediği, organ üyelerinin seçilme şartları, aylık ücretleri ve huzur hakları, Seçim öncesi ve sonrasındaki işlemle, üye kayıtları ve üyeliğin sona ermesine ilişkin işlemler, üyelerin 5362 sayılı Kanun’un 7’nci maddesinde belirtilen üyelik şartlarını taşıyıp taşımadığı, Bakanlığın e-esnaf veri tabanındaki üye bilgilerinin güncelliği ve kişilerin iştigal ettikleri meslek grubuna uygun odalara kayıtlı olup olmadığı, üyelerden tahsil edilen paralar, personel işlemleri, düzenlenen belgeler, tutulan defterler ve diğer muamelat işlemleri denetlenir.
Mali denetimde, dönen ve duran varlıklar sayılarak muhasebe kayıtlarıyla karşılaştırılır ve denkleştirilir; kayıtların ilgili mevzuata uygunluğu ve muhasebe verilerinin doğruluğu incelenir. Teftiş veya denetimin konusuna bağlı olarak müfettiş, meslek kuruluşunun nakit sistemini, alacaklarını, stoklarını, maddi ve maddi olmayan duran varlıklarını, borçlarını, öz sermayesini ve gelir tablosunun doğruluğunu önemlilik seviyesi çerçevesinde değerlendirir. Harcamaların yerindeliği, usulsüzlük ve aşırılık durumları denetlenerek gerektiğinde hukuki sorumluluğa gidilir.
Dolayısıyla, meslek kuruluşlarının tüm iş ve işlemleri Ticaret Bakanlığının denetimine tabi olup, bu denetimler Ticaret Müfettişlerince gerçekleştirilmektedir.
