Şanlıurfa’nın karnesi pek iç açıcı değil! Birçok alanda son sıralarda

Kürt Çalışmaları Merkezi (KSC) tarafından hazırlanan “Eşitsizlik Bölgesi’nde Değişim ve Süreklilik: SEGE-2017 ve SEGE-2025 Karşılaştırması” başlıklı rapor, Türkiye’deki bölgesel gelişmişlik farklarını inceliyor.

Araştırmada, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı tarafından hazırlanan İllerin ve Bölgelerin Sosyo-Ekonomik Gelişmişlik Sıralaması Araştırması’nın (SEGE) iki farklı döneme ait sonuçları karşılaştırıldı. SEGE-2017, 2013-2014 verilerine; SEGE-2025 ise 2020-2025 dönemine ait verilere dayanıyor. Böylece yaklaşık 10 yıllık süreçte illerin Türkiye ortalamasına göre konumlarında yaşanan değişim ele alınıyor.

Raporda Doğu ve Güneydoğu Anadolu’da bulunan 16 il, 2017 araştırmasında en düşük gelişmişlik kademesinde yer almaları nedeniyle “Eşitsizlik Bölgesi” olarak tanımlanıyor. Şanlıurfa’nın da aralarında bulunduğu bu iller Adıyaman, Ağrı, Ardahan, Batman, Bingöl, Bitlis, Diyarbakır, Hakkari, Iğdır, Kars, Mardin, Muş, Siirt, Şırnak ve Van olarak sıralanıyor.

ŞANLIURFA 6 BASAMAK GERİLEDİ

Rapordaki verilere göre Şanlıurfa, SEGE-2017 araştırmasında -1,350 puanla Türkiye genelinde 73’üncü sırada bulunuyordu. SEGE-2025 sonuçlarında ise kentin puanı -1,525’e geriledi, sıralamadaki yeri de 79’uncu sıraya düştü.

Böylece Şanlıurfa, incelenen 16 il arasında gelişmişlik puanı en fazla düşen kent oldu. Raporda ayrıca Şanlıurfa, Türkiye genelinde en alt sıralarda yer alan büyükşehir olarak gösterildi.

ŞANLIURFA TARIMDA ÜÇÜNCÜ SIRADA, GELİRDE İSE ALT SIRALARDA

Araştırmanın dikkat çeken yönlerinden biri, kentteki gerilemenin yalnızca ekonomik üretimle açıklanamaması. Şanlıurfa, tarımsal üretim kapasitesi ve bazı yatırım göstergelerinde öne çıkmasına rağmen bu potansiyeli gelir, eğitim ve istihdam gibi toplumsal refah göstergelerine aynı ölçüde yansıtamadı.

Şanlıurfa’nın tablosundaki en çarpıcı ayrıntılardan biri tarımsal üretim ile kişi başına gelir arasındaki fark oldu.

Rapora göre Şanlıurfa, SEGE-2017 döneminde Türkiye’nin toplam tarımsal üretiminin yüzde 3,4’ünü karşılayarak bu alanda beşinci sırada bulunuyordu. SEGE-2025 verilerinde ise kent, tarımsal üretim değerinde Türkiye üçüncülüğüne yükseldi.

Ancak tarımdaki bu güçlü konum, kişi başına gelir göstergesine aynı şekilde yansımadı. Raporda, 2023 yılı verilerine göre Şanlıurfa’nın kişi başına gayrisafi yurt içi hasıla (GSYH) sıralamasında Türkiye’nin en düşük üçüncü ili olduğu belirtildi.

Kentte teşvik belgeli yatırımlar ve banka kredileri bakımından üst sıralarda yer alınmasına rağmen genel gelişmişlik göstergelerindeki zayıflığın sürmesi, ekonomik faaliyetlerin toplumun tamamına yayılan bir refah artışına dönüşemediğini ortaya koydu.

EĞİTİMDE TÜRKİYE SONUNCUSU

Şanlıurfa’nın en dikkat çekici sorunlarından biri de eğitim alanında ortaya çıktı. Rapora göre kent, SEGE-2025 araştırmasının eğitim alt boyutunda Türkiye genelinde 81’inci sırada yer aldı.

Bu sonuç, Şanlıurfa’nın yalnızca genel gelişmişlik sıralamasında değil, eğitime ilişkin göstergelerde de ülkenin en alt basamağında bulunduğunu gösteriyor.

Araştırmada, Şanlıurfa’nın 2017 ve 2025 sonuçları karşılaştırıldığında eğitim alanındaki sorunların genel gelişmişlik tablosunu aşağı çeken temel unsurlardan biri olduğu vurgulanıyor. Raporda ayrıca bölgedeki illerin eğitim sıralamalarının yaklaşık 10 yıllık süreçte büyük ölçüde değişmediği belirtiliyor.

DEMOGRAFİ VE ULAŞILABİLİRLİKTE DE GERİLEME

Raporda Şanlıurfa’nın genel sıralamasındaki düşüşe etki eden başlıklardan ikisi demografi ve erişilebilirlik oldu.

Kentin demografi alt boyutundaki sırası 62’ncilikten 80’inciliğe, erişilebilirlik sırası ise 52’ncilikten 68’inciliğe geriledi.

SEGE-2025 sonuçlarında Şanlıurfa’nın diğer alt boyutlardaki sıralamaları da şöyle:

Demografi: 80’inci sıra

İstihdam: 80’inci sıra

Eğitim: 81’inci sıra

Sağlık: 77’nci sıra

Mali göstergeler: 79’uncu sıra

Erişilebilirlik: 68’inci sıra

Yaşam kalitesi: 59’uncu sıra

Rekabetçi ve yenilikçi kapasite: 48’inci sıra

Bu tablo, kentin özellikle eğitim, istihdam, demografi ve mali göstergelerde ciddi sorunlar yaşadığını ortaya koyarken rekabetçi ve yenilikçi kapasite alanında görece daha üst sıralarda bulunduğunu gösteriyor.

16 İLİN TAMAMI EN ALT GELİŞMİŞLİK KADEMESİNDE

Araştırma yalnızca Şanlıurfa’daki gerilemeyi değil, bölgenin genel görünümünü de ortaya koydu. Rapora göre Şanlıurfa’nın da aralarında bulunduğu 16 ilin tamamı, iki araştırma arasında en düşük gelişmişlik kademesi olan altıncı kademede kaldı.

Bölgedeki 16 ilin 11’inde gelişmişlik puanı yükselirken 5’inde düştü. Buna karşılık sıralamada 8 il yükseldi, 8 il ise geriledi.

Batman, 0,395 puanlık artışla bölgede en fazla iyileşme gösteren il oldu. Şanlıurfa ise 0,175 puanlık düşüşle en fazla gerileyen kent olarak kayda geçti.

Raporda bölgenin Türkiye’nin geri kalanıyla arasındaki puan farkının 1,683’ten 1,582’ye indiği belirtilirken İstanbul ile arasındaki farkın 5,40’tan 5,69’a yükseldiği ifade edildi. Bu sonuçlar, bölgenin Türkiye ortalamasına sınırlı ölçüde yaklaşmasına rağmen en gelişmiş illerle arasındaki mesafenin açıldığını gösteriyor.

RAPORDA ÇÖZÜM İÇİN NELER ÖNERİLİYOR?

Araştırmada, gelişmişlik farkının azaltılması için 11 başlık altında politika önerileri sıralandı. Yatırım teşviklerinin yeniden düzenlenmesi, Doğu ve Güneydoğu illerinin ulusal sanayi planlamasına dahil edilmesi, yatırımların istihdam ve gelir artışına dönüşmesinin sağlanması bu öneriler arasında yer aldı.

Eğitimde erken yaşlardan itibaren fırsat eşitliğinin sağlanması, sağlık hizmetlerine erişimdeki açıkların kapatılması, dijital ve temel altyapının güçlendirilmesi, çevre politikalarının bölgeyi kapsaması ve yerel katılımın artırılması da raporda öne çıkan başlıklar oldu.

Şanlıurfa açısından ise tarımsal üretimin daha fazla katma değer sağlayacak sanayi yatırımlarıyla desteklenmesi, kentin üretim kapasitesinin istihdama ve kişi başına gelire yansıtılması gerektiği vurgulandı.

Öte yandan raporun önemli bir ayrıntısı da bulunuyor: SEGE puanları, bir ilin mutlak refah düzeyinden çok Türkiye ortalamasına göre konumunu gösteriyor. Bu nedenle puandaki düşüş, kentteki bütün ekonomik göstergelerin mutlak olarak kötüleştiği anlamına gelmiyor. Ancak Şanlıurfa’nın sıralamada altı basamak gerilemesi ve eğitimde son sırada bulunması, gelişmişlik farkının kapatılması için önemli sorunların sürdüğünü ortaya koyuyor.