Urfa’nın geçmişine açılan kapı: 1845 yılından tarihi notlar

Amerikalı misyoner gezgin James Phillips Fletcher’in 1844-1845 yıllarında Urfa’ya gerçekleştirdiği tahmin edilen ziyaret sırasında kaleme aldığı gözlemler, kentin tarihi ve kültürel mirasına ilişkin önemli ayrıntıları gün yüzüne çıkarıyor.

Kültürel Miras Araştırmacısı Sabri Kürkçüoğlu, sosyal medya hesabından yaptığı paylaşımda, Amerikalı misyoner gezgin James Phillips Fletcher’in 19. yüzyılda Urfa’ya yaptığı ziyarete ilişkin notları paylaştı.

1811-1875 yılları arasında yaşayan Fletcher, Urfa’ya ilişkin gözlemlerini 1850 yılında Londra’da yayımlanan Notes from Nineveh and Travels in Mesopotamia, Assyria and Syria adlı eserinin ikinci cildinde kaleme aldı. Kitabın XIII. bölümünde, 277-295. sayfalar arasında yer alan Urfa anlatımları, tarih araştırmacısı S. E. Güler tarafından Türkçeye çevrildi.

Fletcher’in notlarında, dönemin Urfa’sının fiziki yapısı ve şehir yaşamının yanı sıra Kral Abgar, kutsal mendil, Eyyub Kuyusu ve Devteşti havuzu gibi kentin inanç tarihi açısından önemli mekânlarına da yer veriliyor.

FLETCHER’İN GÖZÜNDEN 19. YÜZYIL URFA’SI

Urfa’nın coğrafi konumu, yerleşim yapısı ve genel görünümünden etkilendiği anlaşılan Fletcher, kenti kireçtaşı tepelerin eteğinde kurulmuş, yeşilliklerle çevrili ve temiz sokaklara sahip bir yerleşim olarak tanımlıyor.

Gezgin, Urfa’ya ilişkin gözlemlerinde, “"Urfa şehri, kireçtaşı tepelerin alçak aralığının eteğinde inşa edilmiş ve şehir kısmı yükselen zemin üzerine yerleşmiştir. Neredeyse ağaçlarla kuşatılmış gibi bir mesafeden çok güzel bir görünüm sunar. Doğu şehirlerinde olduğu gibi, gözü fazla hayal kırıklığına uğratmaz; sokakları temizdir ve suyu kuyulardan sağlıyor." İfadeleri yer aldı.

Fletcher’in Urfa ziyaretinde dikkatini çeken önemli mekanlardan biri de Eyyub Kuyusu oldu. Şehir merkezinden yaklaşık yarım saatlik yürüyüş mesafesinde bulunduğunu belirttiği kuyuyu ziyaret eden gezgin, burada anlatılan dini rivayetleri de notlarına aktardı.

Fletcher, Eyyub Kuyusu ziyaretini şu sözlerle anlatıyor:

"Şehirden yaklaşık yarım saatlik bir yürüyüş mesafesinde olan 'Bi'r Eyyub' Eyyub Kuyusu olarak ünlü bir kuyuyu ziyaret ettik. Bu kuyuda, Kurtarıcı'mızın Kral Abgar'a gönderdiği mucizevî resmin atıldığı söylendi. Anlatılanlara göre, Eyyub'un rahatsızlığı sırasında bulunduğu söylenen bir yeraltı mağarasına sekiz merdivenle indik."

AZİZ SERGIUS KİLİSESİ VE DEVTEŞTİ’NİN ŞİFALI SUYU

Fletcher’in anlatımında Devteşti havuzu, Aziz Thaddeus’un Edessa Kralı Abgar’ı vaftiz etmesiyle ilişkilendirilen dini bir mekân olarak öne çıkıyor.

Havuzdaki suyun çevre şehirlerden gelen insanlar tarafından şifa amacıyla kullanıldığını belirten Fletcher, gözlemlerini şu ifadelerle aktarıyor:

"Eyyub Kuyusu’ndan azizlerden Thaddeus ve Süryani Efraim'in bulunduğu Ermeni kilisesine (Yakubiye'de bulunan Aziz Sergius Kilisesi) gittik. Kısa bir aradan sonra, Aziz Thaddeus'un Edessa kralını vaftiz etmesiyle ilgili efsaneyle ilişkilendirilen etrafı duvarlarla kapatılmış bir havuz olan Süleyman Pınarı'na (Dev Teşti) gittik. Buradaki su şişelere konularak civardaki şehirlere gönderilir ve hastalıklara karşı özel bir ilaç gibi kabul edilir. Kaynak, kimsenin temas etmesine izin verilmeyen balıklarla doludur…"

AZİZ EFRAİM’İN MEZARI 1978 YILINDA YOK EDİLDİ

Kürkçüoğlu, paylaşımında Aziz Sergius Kilisesi ve Aziz Efraim’in mezarının zaman içerisindeki akıbetine ilişkin önemli tarihsel bilgileri de aktardı.

Kürkçüoğlu’nun verdiği bilgilere göre, Aziz Sergius Kilisesi 1950’li yıllarda yıkılarak yerine bugünkü Yakup Kalfa İlköğretim Okulu inşa edildi. Aziz Efraim’e ait olduğu belirtilen mezarın bulunduğu mağara ise manastırın yıkılmasının ardından okulun bahçesinde kaldı. Ancak 1978 yılında okul bahçesini genişletme gerekçesiyle mezarın bulunduğu mağara yıkılarak alan düzleştirildi ve okul bahçesine dahil edildi.