Kooperatifler, ekonomik ve sosyal dayanışma ile toplumsal kalkınmanın önemli kurumsal yapılarından biridir. Bu yapıların sağlıklı ve sürdürülebilir şekilde faaliyet gösterebilmesi, mali disiplinin sağlanmasına ve kayıt düzeninin mevzuata uygun bir şekilde gerçekleştirilmesine bağlıdır. Genel kurula dolayısıyla ortaklara ve ilgili kamu kurumlarına (vergi, SGK ödemeleri vb.) karşı sorumluluğu bulunan kooperatif yönetim kurulunun, kooperatiflerde gerçekleştirilen tüm harcama ve ödemelerin açık, anlaşılır ve mevzuata uygun belgelerle desteklenmesini sağlaması büyük önem arz etmektedir. Bu kapsamda söz konusu işlemlerin ortaklar ve diğer paydaşların bilgisine sunulabilecek nitelikte ve denetime elverişli olması gerekmektedir.
Diğer taraftan, 213 sayılı Vergi Usul Kanunu ile kayıt dışı ekonominin önlenmesi ve mali disiplinin tesis edilmesi amacıyla tahsilat ve ödemelere ilişkin tevsik zorunluluğu getirilmiştir. Bu çerçevede, kooperatifler açısından tahsilat ve ödemelerin belgelendirilmesine ilişkin hususlar aşağıda açıklanmıştır.
Yasal Dayanak ve Yetki
213 sayılı Vergi Usul Kanunu’nun mükerrer 257’nci maddesinin ikinci fıkrası ile Hazine ve Maliye Bakanlığına, mükelleflerin işlem ve faaliyetlerine ilişkin tahsilat ve ödemelerini banka, finans kurumları veya posta idarelerince düzenlenen belgelerle tevsik etme zorunluluğu getirme ve bu zorunluluğun usul ve esaslarını belirleme yetkisi verilmiştir. 02.08.2024 tarihli ve 32620 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan 7524 sayılı Vergi Kanunları İle Bazı Kanunlarda ve 375 Sayılı Kanun Hükmünde Kararnamede Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun ile yapılan değişiklik sonucunda bu yetki, belirli şartlar dahilinde mükellef olmayan kişileri de kapsayacak şekilde genişletilmiştir.
Kooperatiflerin Hukuki Statüsü ve Kapsama Girişi
Vergi Usul Kanunu’nun 177’nci maddesi uyarınca ticaret şirketleri birinci sınıf tüccar olarak sayılmaktadır. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 124’üncü maddesinde ise kooperatiflerin ticaret şirketleri arasında yer aldığı açıkça düzenlenmiştir. Bu hükümler birlikte değerlendirildiğinde kooperatiflerin ticaret şirketi olduğu, dolayısıyla birinci sınıf tüccar sayıldığı ve bu nedenle Vergi Usul Kanunu mükerrer 257’nci madde kapsamında tevsik zorunluluğuna tabi bulunduğu anlaşılmaktadır.
Mevzuat Değişiklikleri ve Güncel Uygulama
7524 sayılı Kanun sonrasında yayımlanan değişikliklerle mükellef olmayan kişiler kapsama dahil edilmiş, 30.11.2024 tarihli 575 Sıra No.lu Tebliğ ile tevsik zorunluluğu sınırı 7.000 TL’den 30.000 TL’ye yükseltilmiştir. Bu düzenlemelere göre 30.000,00-TL’yi aşan tüm tahsilat ve ödemelerin aracı finansal kurumlar üzerinden yapılması zorunludur.
Aracı Finansal Kurumlar
Tevsik zorunluluğu kapsamında işlem yapılabilecek kurumlar; bankalar, 6493 sayılı Kanun kapsamındaki ödeme kuruluşları, elektronik para kuruluşları ile Posta ve Telgraf Teşkilatı A.Ş.’dir.
Tevsik Zorunluluğunun Kapsamı
Tevsik zorunluluğu kapsamında olanların, kendi aralarında ve tevsik zorunluluğu kapsamında olmayanlarla yapacakları, 30.000,00-TL’yi aşan tutardaki her türlü tahsilat ve ödemelerini aracı finansal kurumlar kanalıyla yapmaları ve bu tahsilat ve ödemeleri söz konusu kurumlarca düzenlenen belgeler ile tevsik etmeleri zorunludur.
Bu kapsamda örneğin;
- Her türlü mal teslimi veya hizmet ifasına ilişkin tahsilat ve ödemelerin,
- Avans, depozito, pey akçesi gibi suretlerle yapılacak tahsilat ve ödemelerin,
- kooperatiflerin kendi ortakları ve/veya diğer gerçek ve tüzel kişilerle yaptığı her türlü tahsilat ve ödemelerin
belirlenen haddi aşması durumunda, aracı finansal kurumlar kanalıyla yapılması ve bu işlemlerin söz konusu kurumlarca düzenlenen belgeler ile tevsik edilmesi zorunludur.
Bu zorunluluk kapsamında, mükellef olmayanlar da, tevsik zorunluluğu kapsamında olanlardan yapacakları alımlarına ilişkin 30.000,00-TL’yi aşan tahsilat ve ödemelerini aracı finansal kurumlar kanalıyla yapacaklardır.
Tevsik zorunluluğu kapsamındaki ödemelerin tahsilatı yapanın hesabına, bizzat aracı finansal kurumların şubelerine gidilmek ve işleme ait açıklamalara da yer verilmek suretiyle gerçekleştirilmesi durumunda, tevsik zorunluluğuna uyulmuş sayılacaktır.
Mükellef Olmayanlar Açısından Uygulama
Mükellef olmayan kişiler de kapsama giren işlemler bakımından tevsik zorunluluğuna tabidir. Örneğin, bir tüketicinin 35.000 TL tutarında bir ürün satın alması halinde ödemenin banka veya finans kurumu aracılığıyla yapılması gerekmekte olup, aksi durumda hem alıcıya hem satıcıya ceza uygulanmaktadır.
Tevsik Edici Belgeler
Tevsik zorunluluğu kapsamında kabul edilen belgeler banka dekontu, hesap bildirim cetveli ve alındı belgesidir. Bu belgeler işlemin kendisini değil, ödeme veya tahsilatın gerçekleştiğini ispat etmeye yöneliktir.
Ortaklara ve Personele Yapılan Ödemeler
Kooperatiflerde yöneticilere, ortaklara ve personele yapılan ücret, tazminat, avans, huzur hakkı, prim ve ikramiye gibi ödemeler de belirlenen sınırı aşmaları halinde tevsik zorunluluğu kapsamına girmektedir. Aynı şekilde ortaklara veya üçüncü kişilere yapılan ödemelerin de bu sınırı aşması halinde banka aracılığıyla gerçekleştirilmesi gerekmektedir.
Ceza Uygulaması
Tevsik zorunluluğuna uyulmaması halinde Vergi Usul Kanunu’nun mükerrer 355’inci maddesi kapsamında özel usulsüzlük cezası uygulanır. Ceza tutarı işlem tutarının %10’u (02.08.2024 öncesinde %5’i) olup her bir işlem için ayrı ayrı uygulanmaktadır. Tevsik zorunluluğuna uymayanlar için asgari ve azami miktarları belirtilmiş olan tutarlar ile ceza miktarları, her yıl bir önceki yıla ilişkin olarak 213 sayılı Vergi Usul Kanunu uyarınca tespit ve ilan edilen yeniden değerleme oranında, takvim yılı başından geçerli olmak üzere artırılarak uygulanır. Tevsik zorunluluğuna aykırı bir şekilde ödeme yapanların; durumu, ödemeyi takip eden beş iş günü içerisinde kendiliğinden idareye bildirmesi halinde, ödemede bulunan adına özel usulsüzlük cezası kesilmeyecektir.
Birinci sınıf tüccarlar için asgari ceza tutarı; 2024 yılı itibarıyla 02.08.2024 tarihinden önce 11.800 TL, bu tarihten sonra ise 20.000 TL olarak uygulanmakta olup, 2025 yılı için 28.000 TL ve 2026 yılı için 35.000 TL olarak belirlenmiştir.
Sonuç
Yapılan düzenlemelerle birlikte tevsik zorunluluğunun kapsamı genişletilmiş, mükellef olmayan kişiler de sisteme dahil edilmiş ve tutar sınırı 30.000,00-TL’ye yükseltilmiştir. Kooperatiflerin bu tutarın üzerindeki tahsilat ve ödemelerini banka, finans kurumları veya posta idareleri aracılığıyla gerçekleştirmeleri zorunludur. Aksi yöndeki uygulamalar cezai sorumluluk doğurmakta olup, mevzuata uygun hareket edilmesi hem yasal risklerin önlenmesi hem de kurumsal sürdürülebilirliğin sağlanması açısından önem taşımaktadır.
